BELGE FİLM ÜZERİNE NOTLAR* - Joris Ivens

 

Joris İvens'in bu yazıdaki notlarının "Pekin" bölümü İvens'in 1957 de Kızıl Çin'de belge filmleri üzerine verdiği derslerden alınmıştır. Bu dersler 10 bölüme ayrılmaktaydı:

1.Konuların çeşitliliği,

2.Senaryo,

3.Teknik yönetim,

4.Yeniden yapım ("Reconstruction": İngilizceden çevrilmesi güç olan bu sözcük ile İvens hem geçmiş belgelerin kullanılmasını hem de geçmişte gerçekten var olmuş olayların yeniden yaratılmasını kasdediyor),

5.İnsan nasıl gösterilmeli,

6.Görüntü,

7.Kurgu,

8.Konuşmalar,

9.Müzik,

10.Ulusal biçim

"Paris Notları" ise 1958 de LA SEIN A RENCONTRE PARIS/SEIN IRMAĞI PARİSE'E RASTADI filminin çekimi sırasında tutulmuş notlar bölümündendir.

 

PEKİN NOTLARI

Konulu film ve belge filmi arasındaki ayırım üzerine bir söz. Bir zamanlar konulu filmler sinema sanatının gerçek temsilcisi olarak görülürdü, belge filminin de gerçek sanat eseri olmaya bir çeşit araştırma olduğu kabul edilirdi. Bu değişmiştir, bugün belge filmleri de büyük ilgi ve saygı görmektedir.

Belge film sinema sanatının bilincidir.

Bir belge filminin amacı, görevi nedir?

Bildirmek, eğitmek, inandırmak, coşturmak, hareketlendirmek, isteklendirmek, esinlemek, oyalamak.

Seyirci filmlerimizi niçin sevmiyordu?

Özgün yönlerinin yetersizliğinden.

Tümü de birbirlerine çok benzeri, şematik, fazla kuramsal, hayal gücü yetersiz, ulusal nitelikleri önemsemeyen, alışılmış kalıplarla dolu, kuru yapıtlar olduklarından.

Kısacası belge filmlerinin büyük kısmı seyirci için basbayağı bir sıkıntı maskesine bürünmüş gibidir.

Bunu yok etmek için ne yapmak gerek?

Sanatımıza daha hakim olmak.

Sanat, siyaset ve teknik alanlarında kendimizi kuramsal bir şekilde daha da geliştirmek.

Topluma yakın yaşamak.

Her zaman için gerçeğin derinliklerine inmek.

Belirli belgesel yöntemlerimizi kullanmak.

Şekilleri ve içeriği gerçeğe sadık kalarak değiştirmek ve geliştirmek.

Özgürlüklerimizi, düzenliliğimizi ve sınırlarımızı daha iyi tanımak.

Seyircilerin ve eleştiricilerin tepkilerini yakından izlemek.

Bize özgü olan sanat şeklini -belge filmini- tanımak ve ona inanmak.

Bazıları kolay ve dolambaçlı bir yol denediler ve diyorlar ki: yeniden yapım (reconstruction) bizi kurtarabilir. Bu yanlıştır. Yeniden yapım sorunun ancak çok ufak bir bölümüdür.

Sorun, temele daha çok dayanan bir şeydir.

Bazıları gerçeğin daha derinliklerine ineceklerine ondan uzaklaşarak soruna bir hal çaresi bulmayı denediler. Bazıları belge filmine gerektiği kadar hayal gücü katılmayacağı, dolayısıyla de belge filminin sanat değeri olamayacağını söyliyerek soruna bir hal çaresi bulmayı denediler.

Bunlar yanlıştır.

Sanatımız gerçeğe bağlıdır.

Görüşlerimiz ve gereçlerimiz, doğrudan doğruya gerçekten alınmış görüntülerdir. Evlerimizin temel taşıdır bu. Ama sanatımız, seçmeden ve bu ilk ve temel gereçlerin çekimden önce, çekim sırasında ve çekimden sonra sıralanmasından doğar. Gerçeğe dayanan yaratıcı bir hayal gücü gereklidir.

Bir grev,bir yapı işi,bir köy konuşlu filmde anlatılmaz, çünkü o zaman grev, yapı işi, köy ancak birer dekor olurlar. Hayır. Grevin,yapı işinin, köyün insancıl, ahlaksal toplumsal, ekonomik, şiirsel değerlerini en yüksek derecelerine dek yüceltmeliyiz.

Hareketlere ve varlıklara inanç. Bir süzgeçten geçirmeyen saflaştırmaya çalışmadan gerçeği en derin yerlerine dek kazmalıyız.

Belge filmi gerçekle savaştır.

Gerçeğin tükenmez kuyusunda iyi bir arayıcı gibi kazmak: filmcilik ancak bu yoldan gerçek toplumsal değerine ulaşacaktır.

Bu günün tarihini, topluca bu gün için ve gelecek için yazıyoruz.

Belge filmi çevirmek güç bir sanattır.

Dünya stüdyomuzdur.

Bu stüdyoda "sessiz durulmasını" istemeyiz. Bizimki uzun bir çıraklık devresi gerektiren toplu bir sanattır.

Geçeğe bir şans tanımak.

Bir belge filminin amacı genellikle toplumsal, ekonomik, teknik siyasal, kültürel bir sorunu, topluma tüm fikirleri öğretmeye yardımcı olacak veya ona toplumsal bir hal çaresi bulduracak bir şekilde anlatmaktır.

Belge filminde bir soruna hal çaresi bulunması için çalışırken, unutulmaması gereken bazı temel sorunlar vardır. Filminizde gerçekten ne demek istiyorsunuz, bunu kimlere söylüyorsunuz, hangi etkiyi yaratmak istiyorsunuz? Nasıl söyleyeceksiniz? Bunu başarmak için hangi zihni veya duygusal öğeleri, hangi artistik yollardan kullanacaksınız?

Düşünsel öğeleri, gerçek olayları yeniden yaratarak ve seyircinin bilincini kurguyla ve konuşmayla etkileyerek, duygusal öğeleri de lirik, yerici, şiirsel, dramatik veya daha başka bir duygusal yolara başvurarak kullanmanız gerekir.

Çok çeşitli tema ve dolayısıyla da çok çeşitli konu istiyorum. Bunların her biri de çok çeşitli üslup ve biçimler isterler. Her konu kendine en uygun düşecek biçimle anlatılmalıdır. Ancak ve ancak bu yoldan hem yüksek sanat değeri olan, hem de gerçek siyasal etkisi olan ilginç belge filmleri çevirmek için gerekli ustalığa erişmek mümkündür.

("Pekin Notları" Raymond Bellour tarafından derlenmiş ve İngilizce'den Fransızca'ya çevrilmiştir.)

 

PARİS NOTLARI

İkinci ayrımın görüntüleri üzerine

 

Sabahın erken saatlerinin ışığı. Güneş henüz yükselmemiş henüz. Bazen, görüntüye özel bir etki vermek, ilk bölümün yumuşak renklerinde garip bir değişim yaratmak için bir filtre kullanmak gerekecektir. Artık Paris kendini gösteriyor…

Rüzgar çıkacaktır.

Unutmayalım ki her zaman için Seine ırmağının görüş açısından bakıyoruz. Çalkantılar ve akıntılar Seine'in duygularının anlatılmasında çok önemli olacaktır. Şaşkın, coşkun, sinirli, huzursuz… Bunun için rüzgar gerekli. Bu bölümde bazen alıcı insanları görmek için kayıklara bindirilecektir.

Araştırma yöntemi bu bölümde başlar. Bu bölümde Seine ırmağı kenarında çalışanları gösteren görüntüler ağır basacaktır. Ama unutmayalım ki bu çalışma defalarca filme alınmıştır. Bizi etkileyecek olan çalışmanın dinamizminden çok, insancıl yönü olacaktır. Örneğin tekrarlanan çalışma hareketlerinden önce ve sonra yapılan hareketler, iyi yürümeyen işler, işçilerin iş sırasındaki ilişkileri. Gizli alıcı kullanılmalı. Kayalıklardan iki ve üç numaralı küçük sahneler çekilecek.

Bu sahnelerin her birinde bir şey olması gerek. Sonuç olarak, Seine'in kıyısından alınmış ince çekici, çarpıcı birkaç görüntü alınması gerek. (Bruegel'in tablolarıyla karşılaşabilecek ufak ufak sahneler)

 

Üçüncü ayrımın görüntüleri üzerine

Bu ayrımda artık gizli alıcıyla tam araştırmaya başlanmıştır. Bu insanların duygularının; aralarında geçen küçük olayların araştırmasıdır.

Haliyle, görüntünün ve çerçevelemenin (kompozisyonun) etkisi çoktur, ama bu ayrımda daha önemli bir şey vardır:

Görüntünün içindeki duysallık. Yani hareketlerin gerçek anlatımı, gözlerin, ellerin, aşıklar arasındaki bakışların, Seine'e doğru çevrilen bakışların, "gereksiz" hareketlerin insanlar arasındaki ufak şakaların… Bütün bunlar çok güzel çerçevelenip çekilmiş, ama tazeliğini çarpıcı niteliğini yitirmiş iki aşığın resminden daha önemlidir.

Filmimiz hakkında bir nokta daha: Filmimizin dramatik bir "yolu" bir öyküsü (hatta belge filmine göre bir öyküsü bile" yoktur. Filme yön veren, sadece Seine ırmağının doğal sınırlılığı içinde aldığı yoldur. Önemli olan, her ayrımın görüntüleri, içindeki duysallık , ilişkileri ve oranlarıdır. O halde görüntüler arasındaki görsel süreklilik çok önemlidir. Kurgu her zaman için göz önünde bulundurulmalıdır.

Gizli alıcıyı elverdiği kadar kullanabilmek için hareketsiz sahneler (gerçekten olağanüstü sahneler olmadıkça) çekilmemelidir. Sahnelerde her zaman bir şey olmalıdır.

Artsept dergisinden çeviren Sinan Fişek

*Yeni Sinema Dergisi 1967 2.sayı, Syf.58-59'dan aynen alınmıştır.

 

Alfavizyon Homepage

Alfavizyon Film Reklam Production

 

Merkez Mahallesi. Hanımefendi Sokak 138/1 Oğul Apt.

 

Kat.3 Daire.7 Şişli / İstanbul /Turkey